Δεν εμπιστεύεται κανέναν, βλέπει παντού εχθρούς: τα σημάδια της παρανοϊκής προσωπικότητας
Ένας συνάδελφος σού λέει «καλημέρα» κι εσύ το προσπερνάς. Για κάποιους ανθρώπους όμως αυτή η καλημέρα δεν είναι ποτέ απλή. Γιατί μου το είπε έτσι; Τι εννοούσε; Μήπως ήθελε να δει πώς θα αντιδράσω για να με σχολιάσει μετά στους άλλους;
Όλοι έχουμε περάσει στιγμές καχυποψίας. Υπάρχουν όμως άνθρωποι για τους οποίους η δυσπιστία δεν είναι στιγμή. Είναι ο τρόπος που βλέπουν τον κόσμο. Η ψυχολογία το ονομάζει παρανοϊκή διαταραχή προσωπικότητας.
Δύο ιστορίες
Η Άννα είναι 36 χρονών, καθηγήτρια σε γυμνάσιο. Είναι καλή στη δουλειά της και τα παιδιά τη συμπαθούν. Με τους συναδέλφους όμως τσακώνεται συνέχεια. Σε κάθε κουβέντα βλέπει ένα κρυφό μήνυμα, σε κάθε χαμόγελο μια ειρωνεία. Είναι σίγουρη ότι την κουτσομπολεύουν και θέλουν να την υπονομεύσουν. Στα διαλείμματα κάθεται μόνη και καπνίζει. Φίλους δεν έχει.
Ο Βασίλης είναι 45 χρονών, παντρεμένος. Στο σπίτι οι καβγάδες δεν σταματούν. Η γυναίκα του τον κατηγορεί για ζήλια και έλεγχο. Θέλει να αποφασίζει εκείνος τα πάντα: τι θα φάνε, από πού θα ψωνίσουν. Στη δουλειά δεν αφήνει κανέναν να τον κεράσει ούτε έναν καφέ, γιατί «κάτι θα θέλει». Πιστεύει ότι όλοι θέλουν να του πάρουν τη θέση, να τον εκμεταλλευτούν. Κι έτσι επιτίθεται πρώτος.
Η Άννα και ο Βασίλης δεν είναι κακοί άνθρωποι. Ζουν μέσα σε έναν κόσμο που τους φαίνεται γεμάτος απειλές. Και αυτός ο κόσμος τους εξαντλεί, όσο εξαντλεί και τους γύρω τους.
Η καχυποψία που έχουμε όλοι και αυτή που γίνεται διαταραχή
Οι παρανοϊκές σκέψεις είναι πολύ πιο συνηθισμένες απ' όσο νομίζουμε. Σε έρευνα σε γενικό πληθυσμό, περίπου ένας στους τρεις ανθρώπους ανέφερε ότι σκέφτεται τακτικά πως κάποιοι μιλάνε πίσω από την πλάτη του. Αυτό δεν είναι διαταραχή. Είναι μέρος του να είσαι άνθρωπος, ειδικά σε δύσκολες περιόδους.
Η διαφορά βρίσκεται σε τρία πράγματα. Η καχυποψία είναι μόνιμη, όχι περιστασιακή. Δεν στηρίζεται σε ενδείξεις. Και δεν αλλάζει με τη λογική: όσο κι αν προσπαθήσεις να εξηγήσεις, ο άλλος θα βρει έναν νέο λόγο να υποψιάζεται.
Τα σημάδια, όπως τα περιγράφουν οι ειδικοί
Τα διαγνωστικά εγχειρίδια της ψυχιατρικής περιγράφουν επτά χαρακτηριστικά. Για να μιλήσει κανείς για διαταραχή, πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον τέσσερα, σταθερά, από νεαρή ηλικία και σε πολλούς τομείς της ζωής:
1. Υποψιάζεται ότι οι άλλοι θέλουν να τον εκμεταλλευτούν, να τον βλάψουν ή να τον εξαπατήσουν, χωρίς να υπάρχει λόγος.
2. Αμφιβάλλει συνεχώς για την πίστη και την ειλικρίνεια φίλων, συνεργατών, συγγενών.
3. Διστάζει να ανοιχτεί, γιατί φοβάται ότι ό,τι πει θα χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
4. Βλέπει κρυφά νοήματα σε αθώες κουβέντες ή γεγονότα. Ένα αστείο γίνεται προσβολή, μια βοήθεια γίνεται παγίδα.
5. Κρατάει κακία. Δεν ξεχνάει και δεν συγχωρεί προσβολές, ακόμα και μικρές ή φανταστικές.
6. Νιώθει ότι τον επιτίθενται εκεί που οι άλλοι δεν βλέπουν τίποτα, και αντιδρά γρήγορα με θυμό ή αντεπίθεση.
7. Υποψιάζεται επανειλημμένα απιστία από τον σύντροφό του, χωρίς καμία ένδειξη.
Υπολογίζεται ότι η διαταραχή αφορά λίγους ανθρώπους, κάπου ανάμεσα στο 2% και το 4% του πληθυσμού. Είναι σημαντικό να ξεχωρίζει από ψυχωτικές διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια, όπου οι ιδέες δίωξης φτάνουν σε επίπεδο παραληρήματος. Αυτή η διάκριση γίνεται μόνο από ειδικό.
Από πού προέρχεται
Δεν υπάρχει μία αιτία. Οι ερευνητές μιλούν για συνδυασμό: μια βιολογική προδιάθεση, που συχνά φαίνεται και σε άλλα μέλη της οικογένειας, και εμπειρίες που μαθαίνουν σε ένα παιδί ότι ο κόσμος είναι επικίνδυνος. Σκληρότητα, ταπείνωση, απρόβλεπτοι ή εχθρικοί γονείς, κακοποίηση. Ένα παιδί που έμαθε ότι δεν μπορεί να εμπιστευτεί κανέναν μεγαλώνει, πολλές φορές, σε έναν ενήλικα που συνεχίζει να προστατεύεται από κινδύνους που δεν υπάρχουν πια.
Θεραπεύεται;
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει, ιδιαίτερα όταν χτιστεί σιγά σιγά μια σχέση εμπιστοσύνης με τον θεραπευτή. Το δύσκολο είναι ότι οι άνθρωποι με αυτή τη διαταραχή σπάνια ζητούν βοήθεια. Συνήθως δεν θεωρούν ότι το πρόβλημα είναι δικό τους, ή δεν εμπιστεύονται τους ειδικούς. Συχνά φτάνουν στη θεραπεία για κάτι άλλο: για άγχος, κατάθλιψη, εξάντληση από τις συγκρούσεις.
Αν ζεις ή δουλεύεις με έναν τέτοιο άνθρωπο
Μίλα καθαρά και απλά. Η ασάφεια ταΐζει την καχυποψία. Πες τι εννοείς, χωρίς υπονοούμενα και ειρωνείες.
Μην προσπαθείς να τον πείσεις με επιχειρήματα. Όσο πιο πολύ πιέζεις, τόσο πιο πολύ θα αμυνθεί. Μπορείς να πεις ήρεμα: «Καταλαβαίνω ότι το βλέπεις έτσι. Εγώ το βλέπω αλλιώς».
Κράτα τα όριά σου. Η κατανόηση δεν σημαίνει ότι δέχεσαι να σε ελέγχουν, να σε κατηγορούν ή να σε απομονώνουν. Η ζήλια που φτάνει σε έλεγχο ή απειλές δεν είναι κάτι που υπομένεις.
Φρόντισε κι εσένα. Το να ζεις συνέχεια υπό υποψία είναι εξαντλητικό. Μια συζήτηση με ψυχολόγο μπορεί να βοηθήσει κι εσένα να βρεις τρόπο να σταθείς.
Κράτα αυτό
Ο άνθρωπος που δεν εμπιστεύεται κανέναν δεν είναι δυνατός. Είναι μόνος. Πίσω από την επίθεση και την καχυποψία υπάρχει συνήθως ένας φόβος πολύ παλιός. Αυτό δεν δικαιολογεί τη σκληρότητα. Βοηθάει όμως να καταλάβεις ότι δεν φταις εσύ για τα σενάρια που γράφει το μυαλό του.
Ενδεικτικές πηγές: American Psychiatric Association, «Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM-5-TR» («Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών, 5η έκδοση, αναθεωρημένη»), (2022) · D. Freeman και συν., «Psychological investigation of the structure of paranoia in a non-clinical population» («Ψυχολογική διερεύνηση της δομής της παράνοιας σε μη κλινικό πληθυσμό»), British Journal of Psychiatry (2005) · B. Grant και συν., «Prevalence, correlates, and disability of personality disorders in the United States» («Επιπολασμός, συσχετίσεις και αναπηρία των διαταραχών προσωπικότητας στις ΗΠΑ»), Journal of Clinical Psychiatry (2004) · R. Lee, «Mistrustful and misunderstood: A review of paranoid personality disorder» («Δύσπιστοι και παρεξηγημένοι: ανασκόπηση της παρανοϊκής διαταραχής προσωπικότητας»), Current Behavioral Neuroscience Reports (2017).
© Συντακτική ομάδα Ψυχολογικού Φάρου. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς άδεια. Επιτρέπεται η παράθεση σύντομου αποσπάσματος με σύνδεσμο προς το πρωτότυπο άρθρο.
Βιωματική ψυχολογία – Αρ. πνευματικών δικαιωμάτων: 5753-24/4/2012
Ψυχολογικός Φάρος
